การส่งเสริม สนับสนุน การใช้และการพัฒนาภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ การแพทย์แผนไทย การแพทย์พื้นบ้านและการแพทย์อื่นๆ

นิยามศัพท์

ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ หมายความว่า องค์ความรู้ ความคิด ความเชื่อ และความชำนาญในการดูแลสุขภาพ
โดยอาศัยความรู้ที่ได้สั่งสม ถ่ายทอด และพัฒนาสืบต่อกันมาในท้องถิ่น ซึ่งรวมถึง การแพทย์แผนไทยการแพทย์พื้นบ้าน
และการแพทย์ทางเลือกที่ประชาชนและชุมชนใช้ในการดูแลสุขภาพอย่างสอดคล้องกับท้องถิ่นนั้นๆ ด้วย

การแพทย์แผนไทย หมายความว่า การดูแลสุขภาพโดยอาศัยความรู้หรือตำราการแพทย์แบบไทยที่ได้สั่งสม ถ่ายทอด และพัฒนาสืบต่อกันมา หรือตามการศึกษาจากสถานศึกษาที่รับรองโดยกฎหมายว่าด้วยการประกอบโรคศิลปะ

การแพทย์พื้นบ้าน หมายความว่า การดูแลสุขภาพโดยอาศัยความรู้ที่ได้สั่งสม ถ่ายทอด และพัฒนาสืบต่อกันมาซึ่งมีลักษณะเฉพาะที่สอดคล้องกับวัฒนธรรม จารีต ประเพณี และทรัพยากรของชุมชนท้องถิ่น และเป็นที่ยอมรับของชุมชนท้องถิ่นนั้น

การแพทย์ทางเลือก หมายความว่า การดูแลสุขภาพโดยอาศัยความรู้ทางการแพทย์ที่นอกเหนือจากการแพทย์
แผนปัจจุบัน การแพทย์พื้นบ้านไทย การแพทย์แผนไทย ซึ่งเป็นที่ยอมรับจากต่างประเทศและได้นำมาปรับใช้
ให้เหมาะสมกับสังคมไทยและใช้ทรัพยากรที่มีอยู่ในประเทศเป็นหลัก

ชุมชน หมายความว่า กลุ่มคนที่รวมตัวกันเป็นสังคมขนาดเล็ก อาศัยอยู่ในบริเวณเดียวกันและมีผลประโยชน์ร่วมกัน
หรือ กลุ่มคนที่มีการคบค้าสมาคมกัน มีความสัมพันธ์ต่อเนื่องกันตามระเบียบ กฎเกณฑ์และมีวัตถุประสงค์ร่วมกัน

สาระสำคัญ
หลักการสำคัญ

@สุขภาพเป็นคุณค่าและศักดิ์ศรีของความเป็นมนุษย์ การส่งเสริมการแพทย์ทุกระบบต้องมีเป้าหมายสูงสุดคือ การให้มนุษย์ทุกคนมีสุขภาวะ และต้องให้ความเคารพในสิทธิ คุณค่า ศักดิ์ศรีของมนุษย์

@ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ การแพทย์พื้นบ้าน การแพทย์แผนไทย เป็นภูมิปัญญาด้านสุขภาพที่มีอยู่ดั้งเดิม
และเป็นทุนทางสังคม รวมทั้งเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมชุมชนและวัฒนธรรมไทย ทิศทางในการพัฒนาจึงต้อง
สอดคล้องกับวิถีชุมชน วัฒนธรรม จารีตประเพณี ความเชื่อและศาสนาเพื่อนำไปสู่การพึ่งตนเองด้านสุขภาพ
ของชุมชนและประเทศ

@การส่งเสริมระบบการแพทย์แบบพหุลักษณ์ ต้องอยู่บนหลักการพื้นฐานว่า การแพทย์ทุกระบบต่างมี คุณค่า ศักดิ์ศรี และความเท่าเทียมกัน ระบบการแพทย์แต่ละระบบต่างเป็นทางเลือกและต่างเสริมสร้างความเข้มแข็งของระบบสุขภาพ
ซึ่งกันและกัน

@ประชาชนมีสิทธิในการเลือกใช้และเข้าถึงการแพทย์ระบบต่างๆ เพื่อการดูแลสุขภาพของตนเองและครอบครัว และมีสิทธิในการได้รับการคุ้มครองในฐานะผู้บริโภค โดยมีระบบข้อมูลข่าวสารด้านสุขภาพที่ถูกต้อง เป็นกลาง และเข้าถึงได้

@การส่งเสริมการแพทย์ทุกระบบต้องอยู่บนพื้นฐานของการใช้ปัญญา ความรู้ ความมีเหตุมีผล การพัฒนาทางวิชาการ การพัฒนาองค์ความรู้จากฐานเดิมอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุด คุ้มค่า ประสิทธิผล ปลอดภัย ในการดูแลสุขภาพของประชาชนและเพื่อการพึ่งตนเองด้านสุขภาพ

เป้าหมายเชิงระบบ

•  มีการจัดสรรงบประมาณสนับสนุนภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ การแพทย์แผนไทย การแพทย์พื้นบ้าน และการแพทย์ทางเลือก ไม่น้อยกว่า ร้อยละ 1 ของงบประมาณรัฐด้านสุขภาพ

•  มีการสร้างและจัดการความรู้อย่างเป็นระบบ ครบวงจร ตั้งแต่การศึกษาวิจัย ทั้งสมุนไพรเดี่ยว ยาตำรับ วิธีการวินิจฉัย รักษาโรค ส่งเสริมสุขภาพ ฟื้นฟูสภาพ การพัฒนาตำรา การจัดการเรียนการสอน การเผยแพร่ประชาสัมพันธ์ โดยมีงบประมาณสนับสนุนไม่น้อยกว่า ร้อยละ 0.5 ของงบประมาณด้านสุขภาพทั้งระบบ

•  มีชุมชนอย่างน้อยร้อยละ .......ของชุมชนมีการใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ การแพทย์แผนไทย การแพทย์พื้นบ้าน และการแพทย์ทางเลือก โดยมีการส่งเสริมการเรียนรู้ พัฒนา เพื่อให้ประชาชน
และชุมชนสามารถนำมาใช้ประโยชน์ได้ครบวงจร ตั้งแต่ระบบวิถีชีวิต แบบแผนการดูแลรักษาสุขภาพ การดูแลรักษาตนเอง และการเยียวยารักษาโดยหมอพื้นบ้าน( มีการพัฒนาศักยภาพชุมชน แผนแม่บท
ขององค์การบริหารส่วนท้องถิ่น )

•  มีระบบการสืบทอดภูมิปัญญาหมอพื้นบ้านสู่คนรุ่นใหม่ในชุมชนตามแบบแผนการสืบทอดดั้งเดิมของชุมชน โดยชุมชนมีส่วนร่วมในการสนับสนุนสถานภาพของหมอพื้นบ้าน

•  มีระบบการจัดการกำลังคนด้านการแพทย์แผนไทย และการแพทย์ทางเลือกที่มีคุณภาพและสอดคล้อง
กับการพัฒนาระบบการแพทย์แต่ละระบบ ตั้งแต่ ระบบการผลิตมีมาตรฐานและสอดคล้องกับความต้องการ
ของชุมชน มีบุคลากรเพียงพอกับความต้องการ มีกรอบอัตรากำลัง มีสถานภาพ มีการกระจายตัว
อย่างสม่ำเสมอ และมีการพัฒนาความรู้ต่อเนื่อง

•  มีรายการยาแผนไทยและยาจากสมุนไพรในบัญชียาหลักแห่งชาติอย่างน้อยร้อยละ 10 และมีการใช้ยาแผนไทยและยาจากสมุนไพร การใช้บริการการแพทย์แผนไทย การแพทย์พื้นบ้าน
และการแพทย์ทางเลือกไม่น้อยกว่า ร้อยละ 5 ของมูลค่าการบริการในระดับปฐมภูมิ ร้อยละ 3 ในระดับ
ทุติยภูมิ ร้อยละ 1 ในระดับตติยภูมิ

•  มีระบบและกลไกที่มีฐานด้านวิชาการ เข้มแข็ง อิสระและเป็นกลาง ในการคัดกรอง ส่งเสริมและคุ้มครอง
ผู้บริโภคด้านการแพทย์ทางเลือก ที่มีประสิทธิผล ประหยัด คุ้มค่า ปลอดภัย และสอดคล้องกับวิถีชีวิต
ของชุมชน เพื่อเกิดประโยชน์สูงสุดในการดูแลสุขภาพของประชาชน

•  มีระบบและกลไกที่เข้มแข็งในการคุ้มครอง ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ การแพทย์พื้นบ้านและการแพทย์แผนไทย ในระดับชุมชน/ประเทศและระดับภูมิภาค

มาตรการ

การพัฒนาภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ  

 การพัฒนาการแพทย์พื้นบ้าน 

 การพัฒนาการแพทย์แผนไทย 

การพัฒนาการแพทย์ทางเลือก  

สรุป วิเคราะห์ สภาพปัญหา ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ การแพทย์แผนไทย การแพทย์พื้นบ้าน และการแพทย์ทางเลือก เพื่อนำสู่การร่างธรรมนูญสุขภาพมาตรา47(7)

•  ระบบสุขภาพของประเทศไทยได้เคลื่อนเข้าสู่การยอมรับระบบการแพทย์แบบพหุลักษณ์

...ที่ผ่านมาระบบการแพทย์แผนปัจจุบันเป็นระบบหลักของการบริการสุขภาพ ซึ่งแม้จะมีประสิทธิผลสูง
ในการบำบัดรักษาโรคให้กับประชาชน โดยเฉพาะโรคติดเชื้อ ภาวะฉุกเฉิน แต่ก็มีข้อจำกัดในหลายด้าน
เช่น ผลกระทบต่อค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพของประเทศซึ่งมีมูลค่าสูงและมีแนวโน้มสูงขึ้นเรื่อยๆ
การต้องพึ่งองค์ความรู้ เทคโนโลยี ยาและเวชภัณฑ์จากต่างประเทศ การขาดแคลนบุคลากรสาธารณสุข การฟ้องร้องแพทย์ ความคาดหวังคุณภาพและความหลากหลายของบริการจากผู้ป่วยที่สูงขึ้นเหล่านี้ ทำให้การพึ่งระบบการแพทย์แผนปัจจุบันเพียงระบบเดียว จะไม่สนองตอบความต้องการของผู้ป่วย
และก่อให้เกิดผลกระทบในระยะยาว ระบบสุขภาพของประเทศไม่สามารถพึ่งตนเองได้

•  การเติบโตและความเข้มแข็งของระบบสุขภาพภาคประชาชนในช่วงสามทศวรรษที่ผ่านมา

....ได้ทำให้กระบวนทัศน์ในเรื่องสุขภาพเปลี่ยนแปลงในระดับรากฐาน ประชาชนเกิดทัศนะใหม่ว่า การดูแลสุขภาพเป็นสิทธิและหน้าที่ของคนไทยทุกคน ไม่ใช่เป็นเรื่องของแพทย์เพียงฝ่ายเดียว ทำให้เกิดการมีส่วนร่วมจากประชาชนอย่างกว้างขวาง เกิดการรวมตัวของกลุ่มและเครือข่ายต่างๆ
ที่นอกเหนือจากองค์กรพัฒนาเอกชน เกิดประชาคมสุขภาพทั้งในระดับพื้นที่และเชิงประเด็น กลุ่มเครือข่ายต่างๆเหล่านี้มีบทบาทในหลายระดับ ตั้งแต่การรวมตัวเพื่อดูแลสุขภาพกันเอง การรณรงค์เพื่อสุขภาพ จนถึงระดับการต่อสู้เพื่อการเข้าถึงยาของกลุ่มผู้ติดเชื้อ การต่อสู้เรื่องทุจริตยาของกระทรวงสาธารณสุข และการคัดค้านการนำประเด็นเรื่องยามาเป็นประเด็นในการเจรจาการค้าแบบทวิภาคี

•  การฟื้นฟูและการเคลื่อนตัวของภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ การแพทย์พื้นบ้าน การแพทย์แผนไทย และการแพทย์ทางเลือก

...ได้เกิดขึ้นพร้อมกับการเติบโตของระบบสุขภาพภาคประชาชน ฐานการขับเคลื่อนการฟื้นฟูภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ การแพทย์พื้นบ้าน การแพทย์แผนไทย และการแพทย์ทางเลือกนั้นกระจายอยู่ในองค์กรต่างๆอย่างกว้างขวาง ทั้งในองค์กรภาครัฐ ภาคประชาสังคม โดยมีการประสานกันเป็นเครือข่ายที่เป็นอิสระต่อกัน ลักษณะการขับเคลื่อน
ที่มีฐานอยู่ทั้งในภาครัฐและภาคประชาสังคมทำให้การพัฒนามีความยั่งยืนและต่อเนื่องในระยะยาวมากกว่าการรวมศูนย์
เฉพาะที่ภาครัฐ

•  สถานการณ์ที่เกี่ยวข้องกับภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ การแพทย์พื้นบ้าน การแพทย์แผนไทย และการแพทย์ทางเลือกมีความแตกต่างกัน

...การกำหนดแนวทางการพัฒนาและการดำเนินงาน ต้องสอดคล้องกับปัญหาเฉพาะของแต่ละระบบ

ปัญหาหลักของภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพและการแพทย์พื้นบ้าน

มีลักษณะร่วม คือ เป็นภูมิปัญญาที่สัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับวิถีชีวิตของท้องถิ่น และเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมชุมชน ปัจจุบันชุมชนกำลังเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วทั้งจากปัจจัยทางด้านเศรษฐกิจ สังคมและการเมือง การติดต่อสื่อสาร กระแสบริโภคนิยม เศรษฐกิจการตลาดและการขยายตัวของชุมชนเมือง มีผลกระทบต่อวิถีชีวิตของชุมชนและกระทบ
ต่อภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพและการแพทย์พื้นบ้าน ตั้งแต่อาหาร พฤติกรรมการบริโภคอาหาร ลีลาชีวิต แบบแผนการดูแลสุขภาพ และการเลือกวิธีการรักษาโรค

ปัญหาหลักของการแพทย์พื้นบ้าน

ยังมีปัญหาสถานภาพทางกฎหมาย กฎหมายที่มีอยู่ยังไม่เพียงพอในการรองรับความถูกต้องชอบธรรมของหมอพื้นบ้าน
ในการรักษาชาวบ้าน การขาดการสืบทอดสู่หมอพื้นบ้านรุ่นใหม่ การขาดการจัดการความรู้ทั้งที่มีในตำราและตัวหมอ
การไม่บันทึก หวงและปกปิดความรู้และขาดการจัดการความรู้อย่างเป็นระบบ ตลอดจนปัญหาของขนบในการถ่ายทอด
วิชาความรู้ที่ไม่เอื้อต่อการรักษาและพัฒนาภูมิปัญญา รวมทั้งขาดผู้สนใจที่จะรับการสืบทอด

ปัญหาหลักของการแพทย์แผนไทย

คือ ระบบการผลิตและการจัดการกำลังคนด้านการแพทย์แผนไทย ทั้งในแบบดั้งเดิม ( ครูรับมอบตัวศิษย์ ) และแบบสถาบันการศึกษา การจัดการกำลังคน การขาดกรอบอัตรากำลังการแพทย์แผนไทยในสถานบริการ
สาธารณสุขภาครัฐบุคลากรผู้ให้บริการการแพทย์การแพทย์แผนไทยในสถานบริการภาครัฐส่วนใหญ่
่ไม่มีใบประกอบโรคศิลปะและมีพื้นฐานการอบรมที่แตกต่างกันและหลากหลาย

นอกจากนี้ยังขาดระบบศึกษาวิจัยและพัฒนาศาสตร์การแพทย์แผนไทย ตั้งแต่ความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับร่างกาย
และการทำงานของมนุษย์ กระบวนการเกิดโรค สาเหตุของโรค วิธีการวินิจฉัยโรค วิธีการเตรียมยา วิธีการบำบัด
รักษาโรค ระบบการสร้างทีมงานการดูแลรักษาผู้ป่วย ระบบใบสั่งยา ระบบเวชระเบียน ระบบการแก้ไขความผิดพลาด
ในการดูแลรักษา ระบบการพัฒนาวิชาการ ทั้งการประชุมวิชาการและวารสารวิชาการ ตลอดจนการสร้างและพัฒนา
มาตรฐานเวชปฏิบัติ ตำราและคู่มือ

การพัฒนาระบบยาแผนไทยและยาจากสมุนไพรยังขาดทิศทาง และกลไกในการส่งเสริมสนับสนุน ทำให้มูลค่าการใช้ยาแผนไทยและยาจากสมุนไพรยังน้อยเมื่อเทียบกับยาแผนปัจจุบัน ขาดกลไก
ในการคุ้มครองผู้บริโภค

การคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยยังเน้นการจัดทำกฎหมายลำดับรองตามพ.ร.บ.คุ้มครอง
และส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย ขาดการ ดำเนินการเชิงรุกตามแผนยุทธศาสตร์ชาติ
การพัฒนาภูมิปัญญาไท สุขภาพวิถีไท (พ.ศ.2550 – 2554) ได้แก่ การสร้างความเข้าใจ
และความรู้เท่าทันให้กับสังคมไทย การเสริมสร้างศักยภาพและความเข้มแข็งของชุมชนท้องถิ่น
ในการคุ้มครองภูมิปัญญาไทย และการสร้างบทบาทเชิงรุกของไทยในเวทีเจรจาระหว่างประเทศ
ที่เกี่ยวข้องกับการคุ้มครองภูมิปัญญาไทย

ปัญหาหลักของการแพทย์ทางเลือก

คือ การขาดระบบและกลไกที่มีศักยภาพในการวิเคราะห์และคัดกรองศาสตร์การแพทย์ที่มีอยู่เป็นจำนวนมาก ทำให้ไม่สามารถคุ้มครองผู้บริโภคได้อย่างทันท่วงที

การส่งเสริมการแพทย์ทางเลือกของสถานบริการสาธารณสุขทั้งภาครัฐและเอกชนยังมุ่งเน้นการส่งเสริม
ศาสตร์การแพทย์ทางเลือก ที่เป็นกระแสนิยมและเป็นความต้องการเพิ่มรายได้ของหน่วยบริการมากกว่า
การส่งเสริมความเข้มแข็งและทางเลือกของระบบบริการ การเผยแพร่ และการใช้ประโยชน์การแพทย์ทางเลือก
ในภาคประชาชน ยังขาดการตรวจสอบ ควบคุม ดูแล และส่งเสริมอย่างเป็นระบบทั้งในด้านความปลอดภัย
ประสิทธิผล ความคุ้มค่า และความน่าเชื่อถือของการแพทย์ทางเลือกต่างๆ ที่มีการนำมาใช้

กลับหน้าแรก