สาวร้อยผัว
หรือ รากสามสิบ สมุนไพรสตรีที่ถูกลืม
"สาวร้อยผัว"เป็นสมุนไพรที่คนทั่วไปรู้จักดี
เพียงแต่ชื่อสวิงสวายแบบนี้ไม่ค่อยมีคนรู้จัก คนส่วนใหญ่รู้จักใน
ชื่อเรียกแตกต่างกันไปในแต่ละภาค ภาคกลางหรือชื่อที่คนทั่วไปเรียกขานว่า
"รากสามสิบ"หรือ"สามร้อยราก"
นั่นเอง
อาหารหวานของคนภาคกลางยังมีเมนูหนึ่งชื่อว่า"รากสามสิบแช่อิ่ม"ส่วนในภาคอีสานเรียกว่า"ผักชีช้าง"
รับประ ทานเป็นผักได ใช้ยอดอ่อน ผลอ่อน โดยรับประทานสดๆนำมาต้มหรือแกงอ่อมก็ได้เช่นกัน
ซึ่งให้กลิ่นหอมคล้ายผัก ชีลาว ทางภาคเหนือมักจะเรียกว่า"ม้าสามต๋อน"ใช้เป็นยาดองเป็นยาบำรุงสำหรับเพศชาย
ส่วนภาคใต้รับประทาน เป็นผักเช่นกันเรียกว่า"ผักหนาม"เพราะลำต้นมีหนาม
นอกจากรับประทานเป็นผักแล้ว
รากของสมุนไพรชนิดนี้ยังสามารถนำมาทุบหรือขูดกับน้ำ เพื่อใช้ซักเสื้อผ้าได้อีก
ด้วย สมุนไพรชนิดนี้ยังมีรูปร่างของต้นที่รวมกิ่งก้าน ใบ ดูแล้วสวยงามมาก
สามารถนำมาเป็นไม้ประดับหรือใช้ จัดดอกไม้ได้ดีทีเดียว
หมอยาโบราณส่วนใหญ่จะรู้ว่าสาวร้อยผัวเป็นยาบำรุงสำหรับสตรี
จึงให้ชื่อว่า"สาวร้อยผัว"ชื่อนี้หมายถึงไม่ว่าสาว
ใดจะอายุเท่าไรก็ยังสามารถมีลูกมีผัวได้ (ไม่ได้หมายถึงสาวใจแตกน๊ะจ๊ะ)
ความหมายคล้ายๆสาวสองพันปีที่ยังสาว เสมอนั่นเอง วิธีใช้ นำรากมาต้มกินหรือรากตากแห้งบดแล้วปั้นเป็นลูกกลอนกินกับน้ำผึ้ง
แต่ชื่อสาวร้อยผัวในปัจจุบันแทบไม่มีใครรู้จักแล้ว
ยกเว้นลูกหลานหมอยาบางคนที่เคยได้ยินปู่และพ่อที่เป็นหมอยา
พูดถึงต้นนี้อยู่บ้าง เช่น หลานหมอยาที่บุรีรัมย์
นายพิทักษ์ ตีเหล็ก
ปัจจุบันเป็นพนักงานเภสัชกรรม โรงพยาบาลเจ้า
พระยาอภัยภูเบศร เป็นหลานของหมอยาชื่อ นายอ่ำ
ตีเหล็ก และหมอยาอีกท่านหนึ่งที่มีพระคุณต่อการพัฒนาสมุน
ไพรของโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร ชื่อ นายส่วน
สีมะพริก (ปัจจุบันเสียชีวิตแล้ว)ได้เรียกสมุนไพรชนิดนี้ว่า
"สาวร้อยผัว"เช่นกัน
และเป็นที่น่าแปลกใจว่าในอินเดียก็เรียกสมุนไพรชนิดนี้คล้ายกับเมืองไทย
โดยในภาษาสันสกฤต เรียกว่า
ศตาวรี (Shtavari) มีความหมายว่า ต้นไม้ที่มีรากหนึ่งร้อยราก
หรือบางตำราบอกว่าหมายถึงผู้หญิงที่มีร้อยสามี "Satav
ari"(this is an India word meaning'a woman who has
a hundred husbands) รากสามสิบเป็นสมุนไพรที่ถูกกล่าวถึงในคัมภีร์พระเวท
ซึ่งเป็นคำภีร์ที่มีมาก่อนอายุรเวทด้วยซ้ำ จึงน่าจะถือได้ว่า
เป็นสมุนไพรที่มีการใช้มานานหลายพันปีแล้ว
และในอินเดียใช้รากสามสิบทำเป็นของหวานเช่นเดียวกับเมืองไทย
ในตำราอายุรเวทใช้รากสามสิบเป็นสมุนไพรหลักสำหรับบำรุงในผู้หญิง
ในการทำให้ผู้หญิงกลับมาเป็นสาว (female rejuvention) นอกจากนี้ยังช่วยแก้ปัญหาอื่นๆของผู้หญิงเช่น
ภาวะประจำเดือนไม่ปกติ ปวดประจำเดือน ภาวะมีบุตรยาก ตกขาว
ภาวะอารมณ์ทางเพศเสื่อมถอย ภาวะหมดประจำเดือน(menopause) และใช้บำรุงน้ำนม
บำรุงครรภ์ ป้องกันการแท้ง(habitual abortion)
แม้สมุนไพรชนิดนี้จะโดดเด่นต่อสตรีเพศแล้ว
ในอินเดียยังใช้ในการเพิ่มพลังทางเพศให้กับผู้ชายอีกด้วย ซึ่งก็คง
คล้ายกับทางภาคเหนือของไทยที่ใช้สาวร้อยผัวหรือ "ม้าสามต๋อน"เป็นยาดองเพื่อเพิ่มพลังทางเพศชาย
ในอินเดีย ยังใช้เพื่อสรรพคุณทางยาอื่นๆอีกมาก เช่น ยาแก้ไอ
ยารักษาโรคกระเพาะ ยาแก้บิด แก้ไข้ แก้อักเสบ ซึ่งจัดได้ว่าสมุน
ไพรชนิดนี้เป็นสมุนไพรที่ใช้มากที่สุดในอินเดียชนิดหนึ่ง ในปี
ค.ศ.1992-2000 อินเดียใช้สมุนไพรชนิดนี้ถึง 8,460 ตัน เป็นอันดับสองรองจากมะขามป้อมที่ใช้อยู่ที่
15,147 ตัน ปัจจุบันมีสารสกัดด้วยน้ำของรากสามสิบจาก อินเดียไปจำหน่ายที่สหรัฐอเมริกา
ในลักษณะเป็น dietary supplement หรือพวกอาหารเสริมที่สามารถขายได้
ทั่วไปไม่ต้องมีใบสั่งแพทย์
สาวร้อยผัวหรือรากสามสิบ
เป็นสมุนไพรชนิดหนึ่งที่มีการศึกษาวิจัยกันมากพอสมควร ในด้านการศึกษาวิจัย
ในห้อง ทดลองพบฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา
คือ ต้านเชื้อแบคทีเรียและเชื้อรา คลายกล้ามเนื้อของมดลูก
บำรุงหัวใจ แก้การอักเสบ แก้ปวด มีฤทธิ์เหมือนฮอร์โมนเอสโตรเจน
ยับยั้งเบาหวาน เป็นพิษต่อเซลล์มะเร็ง กระตุ้นภูมิคุ้มกัน
ต้านอาการเม็ด เลือดขาวต่ำ ลดระดับไขมันในเลือด ป้องกันกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด
ลดอาการหัวใจโตที่เกิดจากความดันโลหิตสูง ขับน้ำนม ยับยั้งการเกิดแผลในกระเพาะอาหาร
ยับยั้งพิษต่อตับ ในการศึกษาด้านความเป็นพิษในสัตว์ทดลองพบว่า
การใช้ในขนาดสูง 2 กรัมต่อกิโลกรัมด้วยการกินไม่พบพิษ และการใช้ในระยะยาวด้วยการต้มน้ำ
ความเข้มข้น 100 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม แล้วให้กินทั้งเนื้อและน้ำนาน
4 และ 32 สัปดาห์ ไม่พบความผิดปกติเมื่อเปรียบเทียบกับหนูใน
กลุ่มควบคุม
การศึกษาที่กล่าวข้างต้นเป็นการศึกษาในห้องทดลอง
ทำการทดลองกับสัตว์ทดลอง ดังนั้นการนำมาใช้เป็นยากับคน จึงต้องมีการทดลองกันต่อไป
ส่วนที่มีการทดลองทางคลินิก(การใช้ในคนจริงๆ) มีการศึกษาการใช้รักษาโรคกระ
เพาะ โดยการให้รับประทานผงแห้งของราก พบว่าได้ผลดีในการรักษาแผลที่กระเพาะและลำไส้เล็ก
การที่มีกรดเกิน (acid dyspepsia) อย่างไรก็ตามเนื่องจากสมุนไพรชนิดนี้หายไปจากสังคมไทยเสียนาน
การที่จะนำมาใช้เป็นยา อีกครั้งจึงควรระมัดระวัง เพราะเป็นสมุนไพรที่ออกฤทธิ์คล้ายเอสโตรเจนนั้น
ห้ามใช้ในสตรีที่มีความเสี่ยงต่อการ เป็นมะเร็ง เช่น ผู้ป่วยโรค
uterine fribrosis หรือ fibrocystic breast
"สาวร้อยผัว"หรือ"รากสามสิบ"
เป็นสมุนไพรที่มีศักยภาพน่าจะฟื้นฟูนำกลับมาสู่สังคมไทยในรูปอาหาร
ยา และสบู่ ก็ยังได้ รวมทั้งสมุนไพรชนิดนี้ยังเป็นสมุนไพรที่อยู่ในรายการสินค้าที่จะลดภาษี
ภายใต้ขอบเขตการค้าเสรีอาเซียน- จีน ในข้อตกลงไทย-จีนตามพิกัดศุลกากร
ซึ่งมีตัวเลขการส่งออกสมุนไพรชนิดนี้จากเมืองไทย ซึ่งหากมองด้วยสาย
ตามูลค่าทางเศรษฐกิจ รากสามสิบก็มีศักยภาพเช่นกัน
กลับหน้าแรก
