Herbal Compress
หลักสูตรโฮมสคูล สู่โปรดักส์แชมเปี้ยน
เพื่อนรุ่นน้องชาวฝรั่งเศสแวะมาเที่ยวและพักผ่อนที่เมืองไทยเกือบทุกปี เธอเป็นพยาบาลอยู่ที่เมืองเจนีวา ประเทศสวิสเซอร์แลนด์ เธอชอบเมืองไทยมากและเวลาอยู่เมืองไทยเป็นต้องใช้บริการหมอนวดไทยคลายเมื่อยหลายครั้ง เธอชอบนวดจนเมื่อปีกลายมาเที่ยวแล้วแอบไปเรียนวิชานวดอยู่ถึง ๒ สัปดาห์ หวังนำไปนวดตัวเอง และนวดให้คุณพ่อรวมถึงมิตรสหายชาวสวิส ที่รักการนวดไทย
ปีนี้พยาบาลสาวจากสวิสมาเที่ยวไทยเหมือนเดิม และยังมาเรียนวิชานวดเท้าเพิ่มเติม แต่ไม่มีโอกาสเรียนรู้การทำ Herbal Compress หรือ ลูกประคบสมุนไพร จึงมานั่งซักไซ้เรื่องลูกประคบสมุนไพรกับสหายที่เป็นเจ้าหน้าที่มูลนิธิสุขภาพไทย เพื่อนชาวฝรั่งเศสนี้พบว่าเมื่อได้นวดและประคบพร้อมกันไปด้วย จะช่วยให้ร่างกายคลายเมื่อยได้มากขึ้น และยังชอบกลิ่นหอมของลูกประคบด้วย จึงอยากรู้ว่ามีสมุนไพรอะไรที่ซ่อนอยู่ในผ้าห่อลูกประคบ เธอกะว่าจะไปทำเองบ้าง
ในเวลาไล่เลี่ยกันมีโอกาสสนทนากับ คุณธงชัย ลิขิตพรสวรรค์ ซึ่งเป็นหนึ่งในผู้เยี่ยมยุทธ์แห่งวงการหนังสือเก่า คุณธงชัยเก็บหนังสือลายครามไว้มากมาย รวมทั้งหนังสือตำรายาสมุนไพร ตำรานวดและหนังสือฤาษีดัดตนรุ่นออริจินอล ผู้ที่รักหนังสือเก่ามักสนใจภูมิปัญญาไทยมาก จึงแนะนำให้ทางมูลนิธิสุขภาพไทยจัดทำหลักสูตรการอบรมสมุนไพรให้กับเด็กวัยประถม ประมาณ ป.๕-๖ ให้เริ่มเรียนรู้และซึมซับสมุนไพรไทยและภูมิปัญญาไทยเอาไว้ตั้งแต่เยาว์วัย
ที่ผ่านมาทางมูลนิธิสุขภาพไทยมีหลักสูตรอบรมให้เด็กทำยาหม่องไพล ยาแก้ไอใบมะขาม วุ้นจากสีสมุนไพรที่สวยงามและกินอร่อย มานึกดูการทำลูกประคบสมุนไพรเป็นกิจกรรมที่เหมาะกับเด็กมาก เพราะเด็กชอบการมีส่วนร่วม ชอบได้ลงไม้ลงมือ มีการตัดผ้า ห่อและมัดผ้าจนกลายเป็นลูกประคบกลมๆ พอนำไปนึ่งยังมีกลิ่นหอมฟุ้งกระจายออกมา
อันที่จริงคุณแม่คุณพ่อสามารถทำกิจกรรมลูกประคบสมุนไพรกับลูกๆ ได้ที่บ้าน เนื่องจากสมุนไพรที่เป็นตัวยาสำคัญๆ หาได้ง่าย มีบางตัวยาเท่านั้นที่หาได้ยากในบางท้องถิ่น แต่ก็ไม่ใช่ตัวยาหลักถ้าหาไม่ได้ก็ไม่ต้องใส่ สมุนไพรที่ใช้ทำลูกประคบมีอยู่หลายสูตร บางสูตรใช้สมุนไพรกว่า ๑๐ ชนิด แต่สูตรที่นิยมหรือเป็นตัวยาพื้นฐานที่ใช้กันทั่วไป ประกอบด้วย ไพล หนัก ๕๐๐ กรัม ขมิ้นชัน หนัก ๑๐๐ กรัม ตะไคร้บ้าน หนัก ๑๐๐ กรัม ผิวมะกรูด ๒๐๐ กรัม ใบมะขาม หนัก ๓๐๐ กรัม ใบส้มป่อย หนัก ๑๐๐ กรัม การบูร ๒ ช้อนโต๊ะ เกลือ ๑ ช้อนโต๊ะ
สรรพคุณของสมุนไพรแต่ละชนิดพอสรุปได้ว่า ไพล ซึ่งเป็นสมุนไพรตัวหลักนี้มีฤทธิ์แก้ปวดเมื่อย เคล็ด ขัดยอก และช่วยลดอาการอักเสบ สรรพคุณเด่นนี้ยังได้การยอมรับให้ไพลเป็นสมุนไพรในบัญชียาหลักแห่งชาติ เพื่อแก้อาการดังกล่าว ขมิ้นชัน มีสรรพคุณมากมาย ที่ใช้ในกรณีลูกประคบเป็นยาภายนอกนี้ ขมิ้นชันช่วยลดการอักเสบได้ และเป็นยาแก้โรคผิวหนังต่างๆ ได้ดีมาก และยังช่วยบำรุงผิวอีกด้วย
ตระไคร้บ้าน ที่เรานำมาปรุงในต้มยำหากนำมาชงเป็นชาสมุนไพรจะช่วยขับลม ขับปัสสาวะ แต่กรณีใส่ในลูกประคบต้องการให้น้ำมันหอมระเหยในตะไคร้ส่งกลิ่นหอม เป็นการแต่งกลิ่นและยังช่วยให้จมูกโล่งเพิ่มความสดชื่น เช่นเดียวกับการใส่ การบูร นอกจากแต่งกลิ่นแล้ว กลิ่นการบูรยังช่วยให้บำรุงหัวใจด้วย เวลานวดประคบนอกจากอาการปวดเมื่อยคลายลง จิตใจยังแช่มชื่นขึ้นด้วย
มะกรูด ที่ใส่ในลูกประคบถ้าให้ดีควรเป็นผิวมะกรูด เพราะจะได้น้ำมันหอมระเหย แต่ถ้าไม่มีก็ใช้ใบมะกรูดแทน สรรพคุณมะกรูดในลูกประคบใช้แก้อาการลมวิงเวียน ใบมะขาม ช่วยแก้อาการคันตามร่างกาย และช่วยบำรุงผิวพรรณได้ด้วย ใบส้มป่อย มีสรรพคุณ แก้โรคผิวหนังและช่วยบำรุงผิวด้วย แต่ถ้าหาได้ยากก็ไม่ต้องใช้ เกลือ ที่ใส่ลงไปในลูกประคบด้วยนั้น ไม่ใช่เล่นคาถาอาคมอะไร เกลือมีคุณสมบัติช่วยดูดความร้อนเอาไว้จะทำให้ลูกประคบมีความอุ่นอยู่ได้นาน และเกลือยังมีส่วนช่วยนำพาให้ตัวยาสมุนไพรต่างๆ ซึมเข้าผิวหนังได้ดีขึ้น
สมุนไพรทั้งหมดนี้ถ้าใช้สดได้จะดี แต่ถ้าจะทำเป็นแห้งเก็บไว้ก็ได้ วิธีทำ นำหัวไพล ขมิ้นชัน ตะไคร้ มะกรูด ล้างน้ำให้สะอาด นำมาหั่นหรือสับให้พอเป็นชิ้นเล็กๆ แล้วนำมาตำพอหยาบๆ แล้วใส่ใบมะขาม ใบส้มป่อยที่ล้างน้ำแล้วลงไป ใส่เกลือและการบูรลงไป แล้วคลุกเคล้าให้เข้ากัน แบ่งตัวยาออกเป็น ๒ ส่วนเท่าๆกัน เพื่อนำไปห่อในผ้า ควรเป็นผ้าฝ้ายหรือผ้าดิบ และมัดให้แน่น เวลานำมาใช้ให้นึ่งลูกประคบทั้ง ๒ ลูกพร้อมกัน เมื่อนึ่งสัก ๑๕ ๒๐ นาที ให้นำลูกแรกออกมาใช้ โดยค่อยๆ แตะกับผิวที่จะประคบ เพราะความร้อนยังสูง และต้องประคบไวๆ มิให้ความร้อนไปทำให้ผิวหนังพอง เมื่อลูกประคบอุ่นๆ พอที่จะประคบบริเวณที่ต้องการได้นานขึ้นก็ใช้การนวดคลึงลูกประคบตรงบริเวณนั้นได้มากขึ้น พอลูกประคบหายร้อนก็นำลูกที่สองมาใช้ต่อเนื่องได้ แล้วนำลูกแรกไปนึ่งต่อ
ประโยชน์ของการประคบสมุนไพรนี้ มีการศึกษาไว้พอสมควร สรุปได้ ๔ ประการ ๑) ช่วยให้เนื้อเยื่อพังผืดยืดตัวออก และลดการติดขัดของข้อต่อ ๒)ลดอาการเกร็งของกล้ามเนื้อ บรรเทาอาการปวดเมื่อย ๓)ลดอาการบวมที่เกิดจากการอักเสบของกล้ามเนื้อ และ๔)ช่วยกระตุ้นหรือเพิ่มการไหลเวียนของโลหิต สรรพคุณดีๆ เช่นนี้ ช่วยผ่อนคลายอาการปวดเมื่อยปวดข้อ และช่วยให้หายเมื่อยเนื้อตัวได้อย่างดี
วิธีทำที่เล่าสู่กันฟังนี้เป็นกระบวนการไม่ยาก ถ้าเสาร์อาทิตย์ใดนึกสนุกเปิดหลักสูตรโฮมสคูลทำลูกประคบสมุนไพรได้สบายๆ ทำเสร็จได้ใช้นวดประคบให้คุณตาคุณยาย จะเป็นการสานสัมพันธ์อันอบอุ่นในครอบครัวที่ดีอย่างยิ่ง ลูกประคบธรรมดาๆ นี้ หากทำให้ได้มาตรฐานก็เป็นผลิตภัณฑ์ที่ส่งออกได้ ซึ่งนับเป็นหนึ่งในหลายผลิตภัณฑ์ที่หน่วยงานรัฐยกย่องให้เป็นโปรดักส์แชมเปี้ยน
แม้ว่าเวลานี้กระแสลูกประคบจะจางๆ ลง แต่สรรพคุณและกลิ่นเฉพาะตัวของลูกประคบสายพันธุ์ไทยนี้ยังเป็นที่สนใจ ดูได้จากเพื่อนพยาบาลจากสวิสเซอร์แลนด์ที่มาติดใจลูกประคบแบบไทยๆ
