รักตนเอง

ผู้เขียน: มูลนิธิสุขภาพไทย

เพ็ญเป็นคนไม่ช่างคุย แต่ชอบช่วยเหลือเพื่อนฝูง ครูบาอาจารย์ก็รักเพราะสุภาพเรียบร้อยและขยันขันแข็ง แม้เธอจะขี้อายหน่อยๆ แต่หากหน้าที่การงานเรียกร้องให้ต้องออกหน้าหรือแสดงตัว เธอก็พร้อมจะเป็นผู้นำ ใครเป็นลูกน้องก็สบายใจได้เลย เพราะแน่ใจได้ว่าเธอจะต้องทำงานหนักกว่าใคร และยากนักที่จะมีคำดุด่าว่ากล่าวจากปากของเธอ ในสายตาของคนทั่วไป เพ็ญเป็นคนน่ารักอย่างไม่ต้องสงสัย แต่แล้ววันหนึ่งเธอก็เปิดเผยความในใจว่า เธอเกลียดตัวเอง

คนที่ดีเพียบพร้อมและน่ารักอย่างเพ็ญ มีอะไรหรือที่จะต้องเกลียดตัวเอง? หลายคนอดสงสัยและแปลกใจไม่ได้ แต่มองในอีกแง่หนึ่ง ก็ไม่น่าแปลกใจ ออกจะเป็นเรื่องธรรมดาด้วยซ้ำหากคนดีเพียบพร้อมจะเกลียดตัวเอง ทั้งนี้ก็เพราะในส่วนลึกแล้วเขาหรือเธอรู้สึกว่าตนเองยังดีไม่พอ แม้คนอื่นจะไม่เห็น แต่ตนเองก็รู้อยู่โทนโท่ว่า ยังอิจฉาเพื่อนๆ ในหลายเรื่อง อีกทั้งความเห็นแก่ตัวก็ยังคอยถ่วงจิตถ่วงใจ แม้จะไม่แสดงให้ปรากฏก็ตาม หลายงานที่เพื่อนๆ ชมเพ็ญว่าขยันขันแข็ง แท้ที่จริงเธอไม่อยากทำเอาเลย แต่ความรับผิดชอบผลักดันให้ทำจนสำเร็จ เห็นเบื้องหลังของตนเองอย่างนี้แล้ว คนอย่างเพ็ญสงสัยว่าจะรักตัวเองได้อย่างไร

แต่ถึงอย่างไร คนอย่างเพ็ยก็ยังสมควรรักตนเองอยู่ดี ปุถุชนคนไหนบ้างที่ปลอดแล้วซึ่งความเห็นแก่ตัว ความอิจฉาริษยา หรือความเกียจคร้าน? สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่เป็นเหตุผลสมควรที่จะทำให้เรารังเกียจตัวเองเลย ตราบใดที่เรายังไม่ได้ไปเอาเปรียบหรือเบียดเบียนใครให้เจ็บปวดจะว่า ไปแล้วจิตใจของคนเราก็เปรียบเหมือนกับสวนสัตว์ (หรือพงไพร) คือมีทั้งเสือ สิงห์ กระทิง แรด และกระต่าย กวาง รวมอยู่ด้วยกันบางครั้งโทสะก็ขึ้นหน้า แต่บางทีก็อ่อนหวานเยือกเย็น บางคราวก็อยากจะรวนให้ป่วน แต่บ่อยครั้งก็ดีเหลือหลาย นิสัยเหล่านี้จะมีความเป็นมาอย่างไรก็ตาม มันได้กลายมาเป็นส่วนหนึ่งของตัวเรา เป็น "ธรรมชาติ" ของเราที่ปฏิเสธไม่ได้

ที่เราเกลียดตัวเองก็เพราะลึกๆ เรารังเกียจ "เจ้าตัวร้าย" นานาชนิดในตัวเรา เราต้องการปฏิเสธมัน แต่ยิ่งเราปฏิเสธมัน รังเกียจมันเท่าไร มันก็ยิ่งแสดงพิษสงมากเท่านั้น คนที่เก็บกดความ โกรธเอาไว้บ่อยครั้งจะพบว่าความโกรธมารังควานจิตใจยิ่งกว่าเก่า ใครที่ทำสมาธิภาวนาอยู่บ้างย่อมรู้ดีว่าถ้ากดหรือห้ามใจไม่ให้คิดเรื่องใด ความคิดเรื่องนั้นจะกลับมารบกวนจิตใจไม่เลิกเสียที ความโกรธ ความเห็นแก่ตัว ความอิจฉาริษยา ตลอดจนความคิดปรุงแต่งทั้งหลาย เป็นสิ่งที่มีพลังในตัวเอง ยิ่งกดยิ่งเก็บ มันยิ่งปะทุ เปรียบเหมือนไอน้ำในเตาร้อน หากปิดช่องระบายเสีย แรงอัดจะเพิ่มขึ้นจนอาจระเบิดได้

"คนดี" หรือนักปฏิบัติธรรมจำนวนไม่น้อย กลายเป็นคนเห็นแก่ตัว เจ้าโทสะ หรือทำตัวจู้จี้น่ารำคาญก็เพราะเก็บกดกำเลสของตนเอาไว้ จนมันต้องหาทางระบายออกมาในรูปอื่นโดยเจ้าตัวไม่รู้ตัว ในหลายกรณีการเก็บกดทำให้มัน "หลบใน" แทนที่จะโผล่มาให้เรารู้ กลับฝังตัวอยู่ในจิตไร้สำนึก และคอยบงการให้เราทำบางสิ่งบางอย่างโดยไม่รู้ตัว บางคนเคยเสเพลมาก่อน พอมาอยู่อย่างสมถะเคร่งศีล กลับเป็นคนขี้หงุดหงิด คอยเพ่งโทษผู้อื่น และชอบใช้อำนาจ ถ้าจะให้สันนิษฐานก็ต้องบอกว่าเป็นเพราะ "เจ้าตัวร้าย" ที่ถูกเก็บกดอยู่นั้นมันแผลงฤทธิ์เอาแล้ว

เคยสังเกตหรือไม่ เวลาเราเกลียดอะไรก็ตาม มักจะต้องเจอะเจอสิ่งนั้นเสมอ คนที่เกลียดนิสัยเจ้าอารมณ์ของตัว มักจะพบว่าเพื่อนๆ ที่รายรอบล้วนเจ้าโทสะกันทั้งนั้น เผลอๆ ยังอาจได้แฟนเป็นคนช่างโกรธหรือไม่ลูกก็เป็นคนขี้ฉุนเฉียงหงุดหงิด ราวกับว่าชะตากรรมหรือพระพรหมท่านกลั่นแกล้ง แต่ที่จริงนี่เป็นเรื่องที่อธิบายได้ คนที่เกลียดอะไรก็ตาม มักจะรู้สึกไวหรือมีปฏิกิริย ในบุคคลนั้นหรือวัตถุนั้นได้ชัดยิ่งกว่าอะไรอื่น ขณะที่คนอื่นกลับไม่เห็นว่ามีอะไรผิดปกติ

ความเกลียดยังเล่นตลกยิ่งกว่านั้น บางครั้งความเกลียดเล่นงานเราและคนอื่นโดยไม่รู้ตัว คนบางคนที่เราเกลียดด้วยสาเหตุว่ามีนิสัยไม่ดีนั้น ลึกๆ เป็นเพราะนิสัยนั้นมีอยู่ในตัวเรา หากแต่เรากดเอาไว้จนมันหลบใน ความเกลียดเลยพุ่งเป้าไปที่คนอื่นแทน หรือไม่ก็เห็นใครต่อใครมีนิสัยไม่ดีอย่างนั้นไปทั่ว บางคนเกลียดพ่อมากเพราะพ่อมีเมียน้อย แล้วก็พลอยเป็นเหตุให้เกลียดคนอื่นที่มีนิสัยแบบเดียวกันไปด้วย แต่พอตนเองมีครอบครัวเข้า ก็เจ้าชู้ไม่ต่างกับพ่อ นี้เป็นตัวอย่างของเจ้าตัวร้านที่ถูกเก็บกดปกปิดจนเข้า ไปบงการอยู่ในจิตไร้สำนึกอย่างไม่รู้ตัว

แทนที่จะเก็บกด รังเกียจ หรือไม่อยากรับรู้รับเห็นเจ้าตัวร้ายจะไม่ดีกว่า หรือหากเราจะยอมรับมันว่าเป็นส่วนหนึ่งของตัวเรา วิธีนี้จะทำให้มันไม่ "ลงใต้ดิน" หรือหลบในอีกต่อไป หากผุดขึ้นมาบนพื้นผิวของจิตใจให้เราเห็นได้ถนัดถนี่ และสามารถสอดส่องติดตามได้ง่ายว่ามันไปทำอะไรที่ไหนบ้าง เวลาจะพูดด้วยโทสะหรือทำด้วยความอยากเด่น อยากดัง เราจะรู้ตัวได้ไวขึ้นและสามารถพูดดักคอมันได้อย่างจังๆ ว่า "แน่ะ เอาอีกแล้วเหรอ" เจอแบบนี้เข้า เกือบจะร้อยทั้งร้อยมันจะเขินอายและเดินคอตกกลับไปอยู่ในที่ทางของมัน