กล่าวถึงต้นหนามแท่ง ถ้าคุยกันเชิงวิชาการก็ขอบอกว่าเราจะต้องคุยกันทั้งสกุลพืช คือ สกุลหนามแท่งเลยทีเดียว เพราะถ้ามองด้วยตาจะเห็นลักษณะต้นคล้าย ๆ กัน ทั้งดอกและลำต้นก็มีหนามคล้าย ๆกันอีก ในประเทศไทยข้อมูลรายงานของหอพรรณไม้ กรมป่าไม้ พบพืชในสกุลนี้ 6 ชนิด แต่น่าแปลกใจที่ฐานข้อมูลสากลที่สวนพฤกษศาสตร์หลวง เมืองคิว ประเทศอังกฤษ รายงานว่าพบในประเทศไทยเพียง 5 ชนิดเท่านั้น และรายงานว่าทั่วโลกพบพืชในสกุลนี้ 14 ชนิด
พืชสกุลหนามแท่ง มีลักษณะเป็นไม้พุ่มกึ่งไม้ยืนต้นขนาดเล็ก ที่มีหนามค่อนข้างมาก จัดอยู่ในสกุล Catunaregam ขออ้างอิงจากข้อมูลในไทยที่พบ 6 ชนิด ให้เราได้เรียนรู้ ได้แก่
1)ชนิด Catunaregam longispina (Link) Tirveng. ชื่อไทยเรียกว่า เคล็ดน้ำ มีชื่อท้องถิ่นอื่น ๆ
เช่น คัดเค้าน้ำ เงี่ยงดุก สีดาหิน หัวเอี่ยน หนามแท่ง (ภาคอีสาน) เคดขาง (ตะวันออกเฉียงใต้) เคล็ด (ภาคตะวันออก) เคล็ดน้ำ ตะเค็ด หนามขวากช้าง (ตะวันตกเฉียงใต้) มะเค็วด (ภาคเหนือ) 2)ชนิด Catunaregam nutans (Roxb.) Tirveng. หอพรรณไม้ รายงานว่าพบในไทย มีชื่อไทยว่า ระเวียงสอ แต่ชนิดนี้ไม่ปรากฎในฐานข้อมูลของสวนพฤกษศาสตร์หลวง เมืองคิว
3)ชนิด Catunaregam oocarpa (Ridl.) Tirveng. ชื่อไทยเรียกวว่า เคล็ดหนู มีชื่อท้องถิ่นอื่น ๆ เช่น ระเวียง ลูกแค๊ด (พัทลุง) เคล็ดแม่ม่าย (ตะวันตกเฉียงใต้) หนามขวากช้าง (ภาคใต้) 4)ชนิด Catunaregam spinosa (Thunb.) Tirveng. ชื่อไทยคือ หนามทะแวง 5)ชนิด Catunaregam stipulosa (Zoll. & Moritzi) Deb & M.Gangop. ชื่อไทยเรียกว่า บุหลังนก (นครศรีธรรมราช) ในฐานข้อมูลของสวนพฤกษศาสตร์หลวง เมืองคิว ประเทศอังกฤษ พบว่ามีรายงานพบในไทย พม่า 6)Catunaregam tomentosa (Blume ex DC.) Tirveng. ชื่อไทยเรียกว่า มะเค็ด ชื่อท้องถิ่นอื่น ๆ เช่น ระเวียงใหญ่ หนามแท่ง (ภาคอีสาน)
ใครที่เคยเห็นต้นจริงก็จะรู้ว่าสมุนไพรพี่น้องสกุลเดียวกันนี้มีความคล้ายกันมาก ๆ แต่ขอจำแนกและกล่าวถึงสรรพคุณสมุนไพรให้รู้จัก
เคล็ดน้ำ Catunaregam longispina (Link) Tirveng. เป็นไม้พุ่มหรือไม้ต้นขนาดเล็ก ลำต้นตรง เรือนยอดเป็นพุ่มกลม กิ่งมีหนามแหลม ออกตรงข้ามสลับตั้งฉาก ใบเดี่ยว เรียงตรงข้ามสลับตั้งฉากขีดติดกันเป็นกระจุกตามกิ่งหรือปลายกิ่ง รูปรีหรือรูปช้อนแกมรูปไข่กลับ หูใบระหว่างก้านใบรูปไข่ ร่วงง่าย ช่อดอกแบบช่อกระจุก ออกที่ปลายกิ่งสั้น ดอกสีขาวแล้วเปลี่ยนเป็นสีเหลือง ผลแบบผลมีเนื้อหนึ่งถึงหลายเมล็ด ทรงรูปไข่แกมรูปทรงรี เกลี้ยง สีเขียว สุกสีเหลือง เมล็ดค่อนข้างแบน รูปเกือบกลม ไม่พบรายงานการใช้เป็นสมุนไพร
ระเวียงสอ (Catunaregam nutans (Roxb.) Tirveng.) เป็นไม้พุ่มหรือไม้ต้นขนาดเล็ก ใบรูปไข่ขนาดเล็กและดอกสีขาวมีจุดศูนย์กลางสีเหลือง นิยมปลูกเป็นไม้ประดับในสวน ไม้ประดับในบ้านก็ปลูกกันนำมาลงในกระถางด้วย ใบระเวียงสอนำมาชงเป็นชาสมุนไพร มีผู้ใช้ช่วยย่อยอาหารและช่วยลดการอักเสบ
เคล็ดหนู (Catunaregam oocarpa (Ridl.) Tirveng.) เป็นไม้ต้นขนาดเล็ก มีกิ่งก้านมีหนาม ใบรูปไข่กลับ และดอกเดี่ยวไม่มีก้าน สีขาวอมเหลือง ผลมีลักษณะเป็นรูปไข่กลับคล้ายทับทิม จึงมีชื่อสามัญในภาษาอังกฤษว่า ทับทิมภูเขา (mountain pomegranate) หมอพื้นบ้านทางภาคใต้ ใช้ผลทำยาสระผม รักษาโรคเชื้อราบนหนังศีรษะ
หนามทะแวง (Catunaregam spinosa (Thunb.) Tirveng.) เป็นไม้พุ่มสูงประมาณ 7 เมตร มีหนามขนาดใหญ่ทั่วทั้งต้น ในประเทศอินเดียนิยมกินผลสุก ผลดิบมีกลิ่นหอมแต่ไม่กินเพราะจะทำให้เกิดอาการระคายคอ ผลสุกมีลักษณะฉ่ำน้ำ สีเหลือง สรรพคุณทางยา เปลือกและผลช่วยให้อาเจียน ขับเหงื่อ และคลายกล้ามเนื้อ ผลนำมาต้มน้ำดื่มลดไข้ หรือใช้ตำพอกตามตัวหรือศีรษะก็ลดไข้เช่นกัน และมีการใช้ผลกับอาการหลอดลมอักเสบและหอบหืด เปลือกรากนำมาแช่น้ำดื่มช่วยให้อาเจียน เปลือกใช้เป็นยาระงับประสาทและขับลม เปลือกต้นมีการใช้ทั้งยาภายในและภายนอกเพื่อบรรเทาอาการปวดต่าง ๆ รวมถึงปวดตามไขข้อด้วย หนามทะแวงยังมีฤทธิ์ฝาดสมานจึงมีการนำใช้แก้อาการโรคท้องร่วงและโรคบิด นอกจากนี้เปลือกยังนำมาใช้เป็นสมุนไพรย้อมผ้าและทำเป็นสีในงานพิมพ์ลายผ้าดิบด้วย
บุหลังนก (Catunaregam stipulosa (Zoll. & Moritzi) Deb & M.Gangop.) เป็นไม้เถาขนาดเล็ก นำทุกส่วนมาต้มรวมกันดื่มแก้ประจำเดือนมาไม่ปกติ
หนามแท่ง (Catunaregam tomentosa (Blume ex DC.) Tirveng.) เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็กถึงขนาดกลาง ลำต้นและกิ่งก้านมีหนามแหลมแข็ง ในตำรายาไทย ใช้ทั้งต้น มีรสเฝื่อนเล็กน้อย ใช้เข้ายารักษาเบาหวาน มะเร็งต่าง ๆ เช่น มะเร็งกระดูก มะเร็งตับ ฯ วัณโรค (ในบันทึกกล่าวไว้เช่นนี้ แต่เมื่อหลายปีก่อนมีการแชร์ในสื่อออนไลน์ทำให้เข้าใจผิด ในเวลานี้มีการศึกษาในห้องทดลองอยู่บ้างแต่ยังไม่สามารถยืนยันถึงการรักษามะเร็ง) ใบใช้เป็นยาแก้ไข้ ขับปัสสาวะ ในตำรับยาพื้นบ้านอีสาน ใช้รักษาอาการปวดฟัน โดยนำผลมะเฟืองและผลหนามแท่งอย่างละเท่า ๆ กัน นำมาต้มเคี่ยวจนผลเปื่อย ให้อมน้ำยาแก้ปวดฟัน และตำรับแก้ดีซ่าน (ออกเหลือง) ยาให้เอา แก่นหนามแท่งเครือ (Catunaregam stipulosa) 1 ฮากส้มกุง (Ampelocissus martini Planch.) 1 ต้มรวมกัน กินก่อนอาหารเช้า ผลแก่ นำมาทุบให้แตก และต้นนี้เป็นที่รู้จักกันมาแต่อดีต นำผลมาตีกับน้ำจะได้ฟองคล้ายน้ำยาสระผมสูตรโบราณ และใช้ซักเสื้อผ้าก็ได้
สมุนไพรในสกุลหนามแท่งเป็นตัวอย่างหนึ่งให้เราเรียนรู้ว่า ยังมีสมุนไพรอีกจำนวนมากที่ยังไม่ได้จัดการความรู้หรือศึกษาวิจัยให้ลึกซึ้งพอ รวมทั้งยังต้องเร่งจำแนกแยกแยะพันธุ์พืชและส่งเสริมการปลูกอนุรักษ์สายพันธุ์ด้วย เรายังมีความรู้แต่เรารู้จักพืชน้อยลง และสมุนไพรก็หายากขึ้น นี่เป็นวาระเร่งด่วนที่ต้องมาช่วยกัน.
