มะเขือปู่ หมากอึก มะอึก พืชสวนครัวยอดนิยมคนเหนือและอีสาน

มะอึก เป็นพืชที่อยู่ในสกุลมะเขือ มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Solanum stramoniifolium Jacq. มีชื่อท้องถิ่น เช่น มะเขือปู่ มะปู่ มะเขือขน หมากขน (ภาคเหนือ) หมากอึก หมักอึก บักเอิกหรือหมากเอิก (ภาคอีสาน) อึก ลูกอึก (ภาคใต้) มะอึก (ภาคกลาง) ยั่งคุยดี (กะเหรี่ยง) เป็นต้น ชื่อสามัญภาษาอังกฤษคือ Solanum, Bolo Maka

ชื่อ มะอึก ฟังดูอาจไม่เพราะเสนาะหูแต่เป็นพืชสวนครัวที่นิยมกินและมีการเพาะปลูกอย่างแพร่หลายทางภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ก่อนการนำมาปรุงอาหารจะต้องเอาขนอ่อนที่ปกคลุมผลออกให้หมด เพราะจะทำให้ระคายเคือง ด้วยมะอึกมีข้อควรระวังในการปรุงอาหารจึงทำให้การแพร่ขายพันธุ์เชิงการค้าไม่มากเท่ามะแว้งและมะเขือพวง มะอึกจึงเป็นผักประจำบ้านนิยมปลูกในครัวเรือนและทำกินแบบเมนูอร่อยประจำถิ่น

มีรายงานว่ามะอึก คือ มะเขือป่าที่เป็นลูกครึ่งระหว่างมะเขือพวงกับมะแว้ง บางที่มนุษย์เราก็ชอบลิ้นรสแบบอาหารป่า จึงมีเมนูนำผลแก่หรือผลที่สุกเต็มที่กินเป็นผักแกล้มหรือจิ้มกับน้ำพริกต่าง ๆ ลิ้นจะรับรสชาติเฝื่อนเล็กน้อยและรสเปรี้ยว แต่เหมือนกับว่าเราไม่ได้ชอบแค่รสหวาน ๆ แต่ชอบรสมะอึกด้วย บางครั้งใช้ผลที่เอาขนอ่อนแล้ว หั่นเป็นฝอย ๆ โขลกรวมกับน้ำพริกกะปิเพื่อเพิ่มรสชาติได้ดี ปัจจุบันหลายคนได้ชิมเมนูส้มตำกับมะอึกโดยหั่นมะอึกเป็นเป็นชิ้น ๆ โขลกกับมะละกอ

มะอึกยังปรุงในอาหารได้อีกมากมาย ใช้ผลอ่อนหรือผลสุก เช่น น้ำพริกมะอึก ใส่มะอึกในแกงส้มกับหมูย่าง แกงเนื้อ แกงปลาย่าง ฯ มะอึกยังเพิ่มช่วยเพิ่มรสชาติเปรี้ยวและกลิ่นที่เป็นเอกลักษณ์เป็นพิเศษ ซึ่งรสเปรี้ยวนี้แต่กต่างจากรสเปรี้ยวของพืชผักชนิดอื่น ๆ อย่างเช่น มะนาว มะม่วง มะขาม มะดัน รสเปรี้ยวทำให้ร่างกายกระตุ้นมีพลัง ในทางโภชนาการมะอึกมีธาตุแคลเซียม ธาตุเหล็ก ธาตุฟอสฟอรัส วิตามินบี 1 วิตามินบี 2 วิตามินซี ฯลฯ ที่เป็นประโยชน์ทั้งสิ้น

หลายท่านคงนึกว่ามะอึกเป็นพื้นป่าพื้นเมืองของไทย แต่ในทางวิชการกล่าว่ามะอึกมีถิ่นกำเนิดในอเมริกาตอนกลาง และน่าจะแพร่กระจายตามเส้นทางการค้าในอดีต โดยเฉพาะ “เส้นทางสายไหม” เริ่มเข้ามาในรัฐอัสสัม และรัฐอื่น ๆ ในอินเดีย ต่อมาเข้ามาในแถบเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ รวมทั้งประเทศไทย ซึ่งน่าจะมาพร้อม ๆ กับมะเขือชนิดอื่น ๆ ด้วย ซึ่งเข้ามาอยู่นานจนนับเป็นพืชพื้นบ้านของไทยด้วย แต่ก็มีข้อสังเกตว่ามนุษย์รู้จักกินมะอึกหรือพืชจำพวกมะเขือมาอย่างยาวนานและรู้ว่าเป็นแหล่งอาหารที่ดี แต่ก็ไม่ได้รับความนิยมกว้างขวางเหมือนมันฝรั่ง มะเขือเทศ พริกไทย และมะเขือม่วง คงเพราะพืชในสกุลมะเขือ (Solanum) ต่างจากพืชชนิดอื่น ๆ เนื่องจากมีสารอัลคาลอยด์ที่เป็นพิษกับร่างกาย จึงมีความรู้ที่สืบทอดมาและจากการศึกษาพบว่า การพืชในสกุลมะเขือ ถ้าไม่รู้จักปรุงให้ดีจะเกิดอาการคลื่นไส้ อาเจียน น้ำลายไหล ง่วงซึม ปวดท้อง ท้องเสีย อ่อนแรง และเกิดผลต่อการหายใจได้ จึงไม่แปลกที่ภูมิปัญญาด้านอาหารของไทยรู้จักนำมะอึกมาปรุงกิน อย่างไรก็ตามใครที่ยังไม่มีความรู้ก็ต้องหาความรู้ทีถูกต้องในการนำมาปรุงอาหาร

ในมะอึกมีอัลคาลอยด์ที่จะเกิดการแพ้หรือพิษได้ แต่ในเวลาเดียวกันอัลคาลอยด์เหล่านี้ก็มีประโยชน์ในการรักษาโรคได้หลากหลายด้วยกัน ปัจจุบันมีการนำสารสกัดจากผลมะอึกไปใช้เป็นส่วนผสมในผลิตภัณฑ์เครื่องสำอางเชิงพาณิชย์ เพื่อใช้เป็นสารปรับสภาพผิว

ในด้านสรรพคุณทางยาสมุนไพร กล่าวถึง ราก มะอึกมีรสเย็นและเปรี้ยวเล็กน้อย ช่วยดับพิษร้อนในร่างกาย ช่วยลดไข้ แก้ไข้ แก้ไข้เพื่อดี แก้ไข้สันนิบาต ช่วยแก้น้ำลายเหนียว ลดอาการปวด แก้น้ำดีพิการ ช่วยกระทุ้งพิษไข้หัวทุกชนิด หรืออาการของไข้ที่มีตุ่มออกเป็นผื่นตามผิวหนัง เช่น เหือด หิด หัด อีสุกอีใส เป็นต้น ช่วยแก้ดีฝ่อ ดีกระตุก หรืออาการนอนสะดุ้ง ผวา เพ้อ ชนิดหลับ ๆ ตื่น ๆ ซึ่งสาเหตุมาจากโทษน้ำดีกระทำ ผล ช่วยกัดเสมหะ ขับฟอกเสมหะในลำคอ แก้อาการไอ แก้ดีพิการ แก้โทษเพื่อน้ำดี ใบ ช่วยแก้ปอดบวม ใช้ตำแก้พิษฝี เมล็ด ช่วยแก้อาการปวดฟัน ด้วยการใช้เมล็ดนำมาเผาแล้วสูดดมควันเข้าไป ใบ รากและดอกใช้รวมกันเป็นยาพอก แก้อาการคัน ผดผื่นคัน หรือจะใช้ดอกนำมาตำแล้วพอกก็ได้เช่นกัน

ในตำรายาพื้นบ้านอีสานเท่าทที่รวบรวมไว้มีการใช้มะอึก แก้อาการต่าง ๆ เช่น ลดไข้ รักษาฝี แก้อาการสะอึกที่เป็นนานนับวัน และพบตำรับยาที่มีมะอึกประกอบด้วย ไม่น้อยกว่า 50 ตำรับ ฯ เช่น ยาล่องแก้ว (โรคผิวหนังชนิดหนึ่ง มีลักษณะของแผลเป็นวงกลมสีแดงมีขอบนูน) ยาให้เอา ฮากปีกไก่ดำ (Justicia gendarussa Burm.f.) กับสียายอน (จุนสี) ฮากหมากเอิก (Solanum stramoniifolium Jacq.) ฝนใส่น้ำเหล้าทาดี ยาแก้กึบ (อาการไข้ชนิดหนึ่ง คนไข้พูดไม่ได้และไม่ได้ยินเสียงคนพูด เรียก ไข้กึบและลักษณะคนป่วยตัวแข็ง ตาค้าง พูดไม่ได้ ลิ้นกระด้างคางแข็ง) และแก้ป่วง (เป็นบ้า) แก้กินผิด ยาให้เอา ฮากแก (สะแก Combretum procursum Craib) ฮากหมากเอิก (Solanum stramoniifolium Jacq.) ฝนให้กินดี ซะเออะ (สะอึกติดต่อกันเป็นเวลานาน ๆ) ให้เอาฮากขี้อ้น (Urena repanda Roxb. ex Sm.) 1 ฮากหมากเอิก 1 ฮากหญ้าโคยงู (Achyranthes aspera L.) 1 ฝนดอม (รวม) กันกินเข้า น้ำเข้าจ้าว เป็นน้ำ (น้ำกระสายยา) แลฯ ยาแก้กินผิด ให้เอา ฮากหมากเอิก ฮากแต้ (Sindora siamensis Teijsm. ex Miq.) ฝนกินดีแลฯ ยากัดเสลด เอา ฮากหมากเอิก น้ำเผิ้ง (น้ำผึ้ง) แพ่งให้สมคามฝนกินดีฯ (ฝนกับน้ำผึ้งให้กิน) ยาฝีหัวคว่ำ เอา ฮากหมากเอิก ใบไผ่บ้าน ต้มกินดีฯ

มะอึกเป็นไม้พุ่ม สูง 1-2 เมตร ทุกส่วนมีขนละเอียดสีน้ำตาลอ่อนปกคลุม ดอกออกเป็นช่อกระจุกที่ซอกใบ ดอกสีขาว กลีบดอกมี 5 กลีบ เกสรเพศผู้สีเหลือง ผลรูปทรงกลม ผิวมีขนยาวหนาแน่น ผลสุกสีเหลืองแกมน้ำตาล เมล็ดแบน มีจำนวนมาก อยากแนะนำให้ปลูกสมุนไพรต้นนี้ในครัวเรือน เรียนรู้วิธีใช้ให้ถูกต้องเพื่อกำจัดพิษ จะได้ประโยชน์ทั้งอาหารและยาสมุนไพรแน่นอน.