“ผมปวดหลังมากจนนอนไม่ได้ ผมบอกกับภรรยาว่าจะทำอย่างไรดี ที่บ้านพักก็ไม่มีหยูกยาอะไรใกล้มือ” ผู้อำนวยการโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านสี่แยกสวนป่า ต.วังหิน อ.บางขัน จ.นครศรีธรรมราช เล่าให้ฟังเมื่อปลายมกราคม 2569 ในวันสรุปบทเรียนการทำงานกับทางมูลนิธิสุขภาพไทย
“ผมไม่รู้ทำยังไง เพราะปวดมาก ๆ หลังจากไปขนของในบ้านตอนน้ำท่วมหนักที่นครฯ” เหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ภาคใต้เมื่อช่วงปลายพฤศจิกายนถึงช่วงต้นธันวาคมปลายปี 2568 ก่อผลกระทบในหลายจังหวัด ที่ดูจะหนักหนาสาหัสก็จะเป็นที่อำเภอหาดใหญ่ อำเภอระโนด อำเภอสทิงพระ ในจังหวัดสงขลาและแถบพื้นที่ราบลุ่มพื้นที่ลุ่มต่ำของจังหวัดนครศรีธรรมราช และพัทลุงก็ประสบอุทกภัย เช่นกัน
“ผมมานึกได้ว่า มีสเปรย์แก้ปวดที่กลุ่ม อสม.บ้านสี่แยกสวนป่า พัฒนาผลิตภัณฑ์ขึ้นมาใช้ ผมก็ไม่เคยใช้ แต่คืนนั้นเป็นบทพิสูจน์ช่วยให้ผมนอนหลับได้จริง ๆ”
ที่ตำบลวังหิน พื้นที่การทำงานของ รพ.สต.บ้านสี่แยกสวนป่านี้เป็นชุมชนที่มีผลการดำเนินงานด้านสุขภาพน่าสนใจมาหลายเรื่อง เช่น การดูแลสุขภาพแบบองค์รวม ไม่รักษาแต่โรคแต่รักษาคน ดูแลทั้งคนไข้และญาติพี่น้อง คนพิการก็ดูแลที่อยู่อาศัยให้เอื้อต่อการใช้ชีวิต ช่วงโรคระบาดโควิด-19 ก็รวมพลังคนในชุมชนร่วมกับแพทย์แผนไทย หมอพื้นบ้านช่วยกันปลูกฟ้าทะลายโจรและผลิตเป็นยาแก้ไข้ ช่วยลดความรุนแรงของโรคให้ผ่านพ้นวิกฤติได้อย่างดี เมื่อ 3 ปีก่อนได้ร่วมงานกับมูลนิธิสุขภาพไทยช่วยกันพัฒนา ระบบสุขภาพชุมชนแบบมีส่วนร่วม ที่ชุมชนพึ่งพาตนเองได้ ทำให้เกิดการสำรวจหมอพื้นบ้าน ค้นพบตำรับยาดั้งเดิม ยากลางบ้านที่ใคร ๆ ก็ยังใช้ดูสุขภาพ การสำรวจและการปลูกพืชสมุนไพรที่หลงลืมให้กลับมาเป็นแหล่งความมั่นคงทางอาหารพื้นบ้านและยาสมุนไพรของตำบล
“ผมขอขอบคุณสเปรย์แก้ปวดที่ชาวบ้านผลิต ถ้าคืนนั้นไม่ได้สเปรย์แก้ปวดเมื่อยนี้ ผมคงจะปวดและทำงานไม่ได้ไปอีกหลายวัน”
ผู้อำนวยการ รพ.สต.บ้านสี่แยกสวนป่า ชื่นชมแกนนำชาวบ้านที่รวมกลุ่มกันสำรวจและเก็บความรู้จนเลือกเอายาแก้ปวดตำรับพื้นบ้านมาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ดูแลกันเองในพื้นที่ เพราะอาการปวดต่าง ๆ อาจเรียกได้ว่าเป็น “โรคแห่งยุคสมัย” จากอาชีพการงานหน้าจอคอมพิวเตอร์ การเล่นมือถือ อาการปวดบ่า คอ ไหล่ และปวดเอว ปวดหลังเป็นกันไปทั่วรวมถึงยกของหนัก ยกของผิดท่าจนปวดหลังเช่นเดียวกับผู้อำนวยการคนนี้ก็ยอมรับว่า ถ้ามียาแก้ปวดเมื่อยไว้ติดบ้าน เป็นยาสามัญประจำบ้านก็จะดีไม่น้อย
ถ้าดูจากวงการตลาดยาแก้ปวดที่มีจำหน่ายในรูปแบบที่ใช้ดูแลตนเอง (ไม่ใช่ปวดเรื้อรัง ปวดจนมีไข้ ปวดร้าวลงขา ปวดร่วมกับอาการชา) ก็พบว่าระยะหลัง ๆ มานี้มีอุตสาหกรรมยาแผนปัจจุบันจากต่างประเทศมาบุกตลาดในเมืองไทยด้วยรูปแบบ “พลาสเตอร์บรรเทาปวด” หรือ “แผ่นแปะแก้ปวด” หลายยี่ห้อ เพราะมีตลาดคนไทยจำนวนมากที่ปวดเมื่อยจากออฟฟิศซินโดรม และในสังคมสูงวัยที่มักจะปวดโน่นเจ็บนี่ตามร่างกาย ลูกค้าจึงมากมาย
สูตรยาสเปรย์แก้ปวดเมื่อยที่ทาง อสม. ของ รพ.สต.บ้านสี่แยกสวนป่าพัฒนาขึ้นนี้ มาจากการนำภูมิปัญญาท้องถิ่นและสมุนไพรใกล้ตัวที่มีสรรพคุณแก้ปวดเมื่อย ปวดข้อ เช่น ขมิ้นอ้อย ขมิ้นชัน ไพล ข่าแดง ผักเสี้ยนผี มาใช้พัฒนาเป็นตำรับใหม่ของบ้านสี่แยกสวนป่า ซึ่งล้วนเป็นสมุนไพรที่ขึ้นได้ในหมู่บ้าน ไม่ต้องไปซื้อหามาจากไหน ตัวยาประกอบด้วย ขมิ้นอ้อย ขมิ้นชัน ไพล ข่าแดง ผักเสี้ยนผี หญ้าขัดมอญ และต้นเฉลียงพร้า(กระดูกไก่ดำ)
วิธีทำแบบดั้งเดิม ใช้สมุนไพรทั้งหมดอย่างละเท่า ๆ กัน นำมาสับหรือซอยพอหยาบ ๆ แล้วนำไปเคี่ยวกับน้ำมันมะพร้าว ทำเป็นยาน้ำมันทาถู ๆ แก้ปวดเมื่อย แต่ด้วยความโชคดีที่ผู้ประสานงานโครงการในภาคใต้ คุณเกรียงไกร บรรจงเมือง อดีตอาจารย์สอนแพทย์แผนไทยในรั้วมหาวิทยาลัยได้ไปช่วยพัฒนาสูตรตำรับ ก็นำสมุนไพรทั้งหมดมาหมักในแอลกอฮอล์ หรือจะใช้สุราขาวหมักก็ได้ จากนั้นกรองด้วยผ้าขาวบาง เติมพิมเสน การบูร เมนทอล และน้ำมันระกำอีกเล็กน้อยเพื่อให้ตำรับมีคุณสมบัติในการแก้ปวดเมื่อยได้ดี ให้ความรู้สึกร้อนและกลิ่นหอมขึ้น หลังจากนั้นบรรจุขวดสเปรย์ ฉีดพ่นบริเวณที่ปวด แต่ถ้าท่านที่อยากทำเองง่าย ๆ อาจใช้หัวไพลก็ได้ แต่ถ้าในบริบทของทางภาคใต้ ระหว่างหัวไพลกับผักเสี้ยนผี จะนิยมใช้ผักเสี้ยนผีมากกว่า วิธีการคือเก็บผักเสี้ยนผีทั้ง 5 ล้างทำความสะอาด ผึ่งให้แห้ง หั่นเป็นท่อนขนาด 1-2 นิ้ว ใส่ขวดโหลหมักด้วยเหล้าขาว อย่างน้อย 7 วัน (แต่ชาวบ้านจะหมักไว้ตลอดจนใช้หมด) นำผักเสี้ยนผีที่หมักไว้แบบชุ่มน้ำเหล้ามาโปะไว้บนบริเวณที่มีอาการปวด เช่น หัวเข่า และยังสามารถนำเอาน้ำสมุนไพรมาใช้คู่กับการนวดบริเวณที่ปวดเมื่อย แต่จะไม่ใช้ที่บริเวณกล้ามเนื้อที่บอบบาง เพราะระวังว่าจะมีอาการระคายเคือง
นอกจากผู้อำนวยการ รพ.สต.ท่านนี้หยิบใช้ในสถานการณ์ฉุกเฉินแล้ว กลุ่มอสม.และแกนนำบ้านสี่แยกสวนป่านำสเปรย์ไปให้บริการแก่คนในชุมชนและติดตามข้อมูลพบว่าได้รับการยอมรับถึงสรรพคุณในการบรรเทาอาการปวดเมื่อยได้เป็นอย่างดี ใช้งานง่าย สะดวก สามารถพกพาติดตัวไปทำงานได้ง่าย
ขณะนี้คนบ้านสี่แยกสวนป่ากำลังขยายผลการใช้ให้กับคนกรีดยาง และรับจ้างเก็บปาล์มน้ำมัน ที่มักจะมีอาการปวดเมื่อยต่าง ๆ รวมทั้งปวดข้อโดยเฉพาะข้อแขน ข้อศอก และข้อไหล่ เป็นต้น แม้ว่ายังไม่สามารถจัดการปัญหาที่ต้นเหตุเพราะด้วยอาชีพการงานที่ทำให้ร่างกายปวดเมื่อย แต่อย่างน้อยสเปรย์ตำรับยากลางบ้านนี้ช่วยบรรเทาอาการ ช่วยให้ไม่ต้องหยุดงานขาดรายได้
เบื้องหลังสเปรย์ 1 ขวด มีความร่วมมือ ภูมิปัญญาท้องถิ่น และพลังของการพึ่งพาตนเองให้การดูแลสุขภาพ และกำลังขยายตัวสู่ผลิตภัณฑ์สร้างเศรษฐกิจฐานรากด้วย.
